Η αύξηση των κοινωνικών εντάσεων οδηγεί σήμερα τους ανθρώπους στην διατύπωση προσβλητικών ισχυρισμών απέναντι σε άλλους.Σε κάποιες περιπτώσεις,οι παραπάνω ισχυρισμοί είναι ψευδείς και διατυπώνονται σε ένα ευρύτερο κοινό.Εκεί ακριβώς είναι η νομική διαφορά της συκοφαντικής δυσφήμισης από την εξύβριση σαν αδίκημα.Σε αυτό το κείμενο θα εστιάσουμε στα παραπάνω αδικήματα,θα εξηγήσουμε τα χαρακτηριστικά τους και θα συγκρίνουμε τις ποινές που απειλεί ο νόμος σε κάθε περίπτωση.Ξεχωριστή αναφορά θα γίνει και στο δικαίωμα αποζημίωσης του θύματος μέσω της άσκησης αγωγής και της επιδίκασης ηθικής βλάβης από το δικαστήριο.

1.Τι ορίζουμε ως συκοφαντική δυσφήμιση σήμερα;

Με τον όρο ‘συκοφαντική δυσφήμιση’ εννοούμε το έγκλημα της δυσφήμισης όταν αυτό περιλαμβάνει και πρόσθετα χαρακτηριστικά που επαυξάνουν το άδικο της πράξης. Πιο συγκεκριμένα, ο ισχυρισμός/γεγονός που διαδίδεται από τον δράστη σε τρίτους απαιτείται να είναι ψευδής, δηλαδή να μην ανταποκρίνεται στην αλήθεια και την πραγματική κατάσταση των πραγμάτων. Αυτονόητο είναι ότι ο δράστης απαιτείται να έχει εξωτερικεύσει τον ισχυρισμό του προς τρίτους και να μην αποτελεί σκέψη, συναίσθημα κλπ.

Μια ακόμη απαίτηση του νόμου για να θεωρείται ότι τελείται το έγκλημα της συκοφαντικής δυσφήμισης, είναι ο δράστης να γνώριζε ότι το γεγονός που διαδίδεται είναι ψευδές. Δηλαδή, είναι αναγκαίο ο δράστης να γνώριζε και να αποδεχόταν έστω και ως ενδεχόμενο ότι ο ισχυρισμός που διαδίδεται είναι ψευδής. Συνεπώς σε περίπτωση που αγνοούσε το παραπάνω γεγονός, ακόμη και από αμέλεια, τότε δεν στοιχειοθετείται το αδίκημα της συκοφαντικής δυσφήμησης.

Η βασική διαφορά του αδικήματος της συκοφαντικής δυσφήμισης σε σχέση με εκείνο της εξύβρισης είναι ότι στο τελευταίο, η προσβολή του δράστη πραγματοποιείται απευθείας προς το πρόσωπο του θύματος.Επομένως,το τελευταίο έχει το περιθώριο να αντιδράσει απαντώντας στον δράστη με την προσβολή να μένει σε προσωπικό επίπεδο και να μην διαδίδεται σε αόριστο αριθμό προσώπων.

2.Ποια στοιχεία είναι κρίσιμα για να θεωρηθεί ένας ισχυρισμός ως συκοφαντική δυσφήμιση;

Όπως αναφέραμε και παραπάνω, ο νόμος θεωρεί ως κρίσιμο το γεγονός που διαδίδεται ψευδώς να είναι ικανό να πλήξει την τιμή/υπόληψη του θύματος. Με άλλα λόγια, ενδιαφέρει το κατά πόσο το παραπάνω γεγονός/ισχυρισμός μπορούσε να προκαλέσει την δικαιολογημένη εντύπωση σε αόριστο αριθμό προσώπων σχετικά με την αλήθεια του. Φυσικά, το παραπάνω κριτήριο δεν έχει αντικειμενική εμβέλεια και πρέπει να εξετάζει η κάθε περίπτωση ξεχωριστά προτού φτάσουμε σε κάποιο οριστικό συμπέρασμα.

Ειδικά για την περίπτωση που το ψευδές γεγονός διαδίδεται μέσω διαδικτύου ή δημόσια με οποιονδήποτε τρόπο, ο νόμος επιβάλλει ως ποινή στον δράστη φυλάκιση τουλάχιστον 6 μηνών καθώς και χρηματική ποινή. Ο λόγος της αυξημένης ποινής οφείλεται στον μεγάλο αριθμό προσώπων προς τα οποία διαδίδεται ο ψευδής ισχυρισμός και επομένως, είναι δυνατόν να σχηματιστούν ευκολότερα λανθασμένες εντυπώσεις σχετικά με το θύμα της δυσφήμισης καθώς η αλήθεια ή όχι του ισχυρισμού επιβεβαιώνεται πιο δύσκολα.

Ένα ακόμη στοιχείο που είναι κρίσιμο να λαμβάνεται υπόψη είναι το κατά πόσον ο δράστης της συκοφαντικής δυσφήμισης γνώριζε εάν το γεγονός/ισχυρισμός που διαδίδει είναι ψευδές. Η γνώση ή μη του δράστη σχετικά με το ψευδές του ισχυρισμού αποδεικνύεται αρκετά δύσκολα και πρέπει να συνδυάζονται αρκετοί παράγοντες όπως, ο τρόπος και το ύφος που χρησιμοποιούσε ο δράστης κατά την διάδοση του ισχυρισμού, η συχνότητα με την οποία αναφερόταν στον ψευδή ισχυρισμό κλπ.

3.Ποιες τροποποιήσεις έγιναν στο αδίκημα της συκοφαντικής δυσφήμισης;

Ο τρόπος με τον οποίο ρυθμίζεται το αδίκημα της συκοφαντικής δυσφήμισης στον Ποινικό Κώδικα έχει αλλάξει εδώ και 3 έτη. Ειδικότερα, μέχρι το 2023 προβλεπόταν ότι δεν αποτελεί συκοφαντική δυσφήμιση η δυσμενής κρίση για επιστημονικές/καλλιτεχνικές/επαγγελματικές εργασίες καθώς και οι εκφράσεις που περιέχονται σε έγγραφο δημόσιας αρχής για σχετικά αντικείμενα. Εξαίρεση στα παραπάνω αποτελούσε η περίπτωση που προέκυπτε σαφής σκοπός εξύβρισης από την πράξη του δράστη.

Το ίδιο συνέβαινε (=δεν αποτελούσαν άδικη πράξη) οι εκδηλώσεις που γίνονταν για την εκτέλεση νόμιμων καθηκόντων οι οποίες είχαν ως αιτία το δικαιολογημένο ενδιαφέρον. Η παραπάνω διάταξη αφορούσε κυρίως τους δημοσιογράφους και τα λεγόμενα τους, και με βάση αυτήν ακόμη κι αν οι ισχυρισμοί που διέδιδε ένας δημοσιογράφος σχετικά με ορισμένο πρόσωπο ήταν αναληθείς, ο ίδιος μπορούσε να απαλλαγεί από την κατηγορία της συκοφαντικής δυσφήμισης επικαλούμενος την παραπάνω διάταξη.

Όπως τονίσαμε και παραπάνω οι διατάξεις αυτές δεν υπάρχουν πλέον στον Ποινικό Κώδικα, και επομένως ο κατηγορούμενος για συκοφαντική δυσφήμιση δεν μπορεί να επικαλεστεί αυτούς τους λόγους άρσης του αδίκου. Ακόμη, ο νομοθέτης τόνισε ρητά ότι η διάδοση ισχυρισμών ενώπιον δημόσιων λειτουργών (δικαστών/εισαγγελέων) δεν αποτελεί συκοφαντική δυσφήμιση, εφόσον οι δημόσιοι λειτουργοί ασκούν το λειτούργημα της απονομής της δικαιοσύνης=αρκεί να πρόκειται για δικαστική διαμάχη μεταξύ των διαδίκων.

4.Υπάρχει πλέον το αδίκημα της ‘δυσφήμισης’;

Το αδίκημα της δυσφήμισης έχει καταργηθεί από τον νομοθέτη ήδη από το 2023 σε μια προσπάθεια απλοποίησης της ύλης του Ποινικού Κώδικα. Το παραπάνω αδίκημα προέβλεπε ότι όποιος, με οποιονδήποτε τρόπο, ισχυριζόταν ή διέδιδε ενώπιον τρίτου για κάποιον άλλον γεγονός που θα μπορούσε να βλάψει την τιμή ή την υπόληψη του, τιμωρούνταν με φυλάκιση έως 1 έτος ή χρηματική ποινή. Παρατηρούμε, δηλαδή, ότι πολλά στοιχεία από το αδίκημα της δυσφήμισης είναι κοινά με εκείνα από το αδίκημα της συκοφαντικής δυσφήμισης.

Στην ιδιαίτερα διακεκριμένη περίπτωση, όπου το αδίκημα της δυσφήμισης τελούνταν δημόσια με οποιονδήποτε τρόπο ή μέσω διαδικτύου, ο νόμος προέβλεπε αυστηρότερη ποινή για τον δράστη, δηλαδή φυλάκιση έως 3 έτη ή χρηματική ποινή. Φυσικά, αναγκαίο στοιχείο κατά τον νόμο είναι να έχει περιέλθει το γεγονός σε γνώση του τρίτου προσώπου, δηλαδή το τρίτο πρόσωπο να έχει αντιληφθεί πλήρως τον ψευδή ισχυρισμό και όχι απλώς να τον αγνόησε/να μην τον αντιλήφθηκε, διότι τότε θα πρόκειται για απόπειρα και όχι ολοκληρωμένο έγκλημα.

Ακόμη, ο δράστης όταν διέδιδε ένα ‘γεγονός’, έπρεπε να αναφέρεται σε ορισμένο πραγματικό περιστατικό του εξωτερικού κόσμου και όχι σε απλή έκφραση κρίσης/συναισθήματος. Αυτονόητα, έπρεπε να γνωρίζει ότι διαδίδει τον ισχυρισμό/γεγονός ενώπιον τρίτων και ότι το τελευταίο μπορεί να μειώσει την τιμή/υπόληψη του θύματος. Επομένως, απλές προσβολές του θύματος με ευθείς χαρακτηρισμούς που γίνονταν προς το πρόσωπο του δεν θεωρούνται ‘δυσφήμιση’ αλλά υπάγονταν στην έννοια της ‘εξύβρισης’.

5.Μπορεί να επιδικαστεί ηθική βλάβη στο θύμα της συκοφαντικής δυσφήμισης;

Το θύμα της συκοφαντικής δυσφήμισης υφίσταται προσβολή στην προσωπικότητα του καθώς και στην υπόληψη του, αφού ο περίγυρος του ή ακόμη και αόριστος αριθμός προσώπων δέχονται ως αληθές ένα ψευδές γεγονός που μειώνει την τιμή του. Με αυτόν τον τρόπο, επέρχεται στην ουσία αμφισβήτηση της προσωπικής και επαγγελματικής έκφανσης της προσωπικότητας του θύματος, αφού είναι πιθανό το δυσφημιστικό γεγονός να έχει συνέπειες και στον επαγγελματικό του βίο γενικά.

Αποτέλεσμα των παραπάνω είναι ότι σε περίπτωση άσκησης αγωγής εκ μέρους του θύματος με την οποία το τελευταίο ζητά αποζημίωση λόγω αδικοπραξίας που τελέστηκε από τον δράστη σε βάρος του (η συκοφαντική δυσφήμιση αποτελεί και στο αστικό δίκαιο άδικη πράξη), με την αγωγή έγκυρα ζητείται και η επιδίκαση ποσού λόγω ηθικής βλάβης. Φυσικά, ο δικαστής δεν δεσμεύεται να επιδικάσει το ποσό που θα ζητηθεί με την αγωγή λόγω ηθικής βλάβης, δεν μπορεί όμως να χορηγήσει μεγαλύτερο ποσό από αυτό που ζητείται.

Για τον προσδιορισμό του κονδυλίου της ηθικής βλάβης συνεκτιμώνται αρκετοί παράγοντες από το δικαστήριο όπως η επίδραση που είχε η συκοφαντική δυσφήμιση στην προσωπικότητα και την ζωή του θύματος, τα χαρακτηριστικά του τελευταίου όπως η ηλικία/καταγωγή/επάγγελμα/μόρφωση του καθώς και ο τρόπος με τον οποίο διαδόθηκε ο ισχυρισμός. Είναι διαφορετικό να διαδίδεται ένας ψευδής ισχυρισμός σε 2-3 πρόσωπα και διαφορετικό να γίνεται η διάδοση σε αόριστο αριθμό προσώπων στα κοινωνικά δίκτυα.

 

6.Τι ισχύει όταν πρόκειται για δημοσίευμα σε εφημερίδα/ιστοσελίδα;

Όταν πρόκειται για δημοσίευμα σε έντυπο ή διαδικτυακή ιστοσελίδα, τότε και με την προϋπόθεση ότι το δημοσίευμα περιέχει συκοφαντικούς ισχυρισμούς και διαδόσεις, ο νόμος προβλέπει μια διαφορετική μορφή επίλυσης της ένδικης διαφοράς. Αρχικά, το πρόσωπο που υπέστη την προσβολή απαιτείται να επιδώσει εξώδικη και έγγραφη πρόσκληση προς τον ιδιοκτήτη/διευθυντή σύνταξης του εντύπου, όπως θα δούμε παρακάτω. Στόχος του νομοθέτη είναι η ταχεία εκκαθάριση των διαφορών αυτών χωρίς επιβάρυνση των δικαστηρίων.

Η αγωγή του θύματος κατά του ιδιοκτήτη/διευθυντή σύνταξης του εντύπου ασκείται μόνο αν δεν επέλθει αποκατάσταση της προσβολής με ενέργειες των αρμόδιων προσώπων του εντύπου. Μάλιστα, ο νόμος ορίζει ότι, εφόσον αποκατασταθεί η προσβολή που υπέστη το θύμα μέσω δημοσίευσης νέου άρθρου, τότε το θύμα δεν μπορεί να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης λόγω ηθικής βλάβης, ακόμη κι αν υπέστη την τελευταία εξαιτίας του δημοσιεύματος. Η ηθική βλάβη θεωρείται ότι ‘εξαλείφθηκε΄ με το δημοσίευμα που αποκατέστησε την αλήθεια των πραγμάτων.

Εξαίρεση στα παραπάνω αποτελεί η περίπτωση που παρά την δημοσίευση της ανάκλησης του συκοφαντικού δημοσιεύματος, έχει αποδεδειγμένα προκληθεί στο θύμα περιουσιακή ζημία που οφείλεται στο συκοφαντικό δημοσίευμα. Εκεί ο νόμος ορίζει ότι το θύμα μπορεί να προσφύγει στο δικαστήριο με αγωγή για να διεκδικήσει την περιουσιακή ζημία αυτή. Η αστική αξίωση του θύματος είναι ανεξάρτητη από την ενδεχόμενη πορεία της ποινικής δίωξης του ιδιοκτήτη/διευθυντή σύνταξης του εντύπου.

7.Υπάρχει δυνατότητα για εξωδικαστική επίλυση της διαφοράς;

Εφόσον πρόκειται για δημοσίευμα στον τύπο ή στο διαδίκτυο που περιέχει συκοφαντικούς ισχυρισμούς/γεγονότα σχετικά με κάποιο πρόσωπο, το τελευταίο, πριν ασκήσει αγωγή αποζημίωσης και άρσης της προσβολής, υποχρεούται να καλέσει με έγγραφη και εξώδικη πρόσκληση τον ιδιοκτήτη του έντυπου ή το διευθυντή σύνταξης του. Το αρμόδιο κάθε φορά πρόσωπο καλείται να αποκαταστήσει την αλήθεια των γεγονότων, δημοσιεύοντας το κείμενο που θα του υποδείξει το θύμα με έμφαση στις συκοφαντικές φράσεις που δεν ήταν ορθές.

Ο νόμος θεωρεί ότι η αποκατάσταση της προσβολής έχει συντελεσθεί αν ο ιδιοκτήτης του εντύπου/ο διευθυντής σύνταξης εντός 10 ημερών ή στο αμέσως επόμενο τεύχος κυκλοφορίας ανακαλέσει ρητά την προσβολή με την παραπάνω δημοσίευση που γίνεται στην ίδια ή σε ανάλογη θέση και φύλλο. Επιπρόσθετα, αφού γίνει η παραπάνω δημοσίευση απαιτείται η τελευταία να κοινοποιηθεί στο θύμα, προκειμένου να λάβει γνώση της αποκατάστασης της αλήθειας και της νέας κατάστασης που παρουσιάστηκε στον Τύπο.

Σε περίπτωση που παρέλθει άπρακτο το χρονικό διάστημα των 10 ημερών που αναφέραμε, τότε ο νόμος θεωρεί κατά τεκμήριο ότι ο ιδιοκτήτης του εντύπου ή ο διευθυντής σύνταξης αρνήθηκαν να αποκαταστήσουν την προσβολή που υπέστη το θύμα λόγω του συκοφαντικού δημοσιεύματος. Το ίδιο ισχύει κι αν η δημοσίευση δεν γίνει στο αμέσως επόμενο τεύχος του τύπου. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, το θύμα μπορεί να ασκήσει αγωγή άρσης της προσβολής και αποζημίωσης στο αρμόδιο δικαστήριο.

8.Μπορεί να ζητηθεί αποζημίωση με ασφαλιστικά μέτρα;

Όπως είχαμε τονίσει και σε πρόσφατο κείμενο μας στο οποίο κάναμε εκτενή αναφορά στα ασφαλιστικά μέτρα, για να γίνει δεκτή η αίτηση ασφαλιστικών μέτρων από το δικαστήριο απαιτείται να αποδειχθεί ότι συντρέχει επικείμενος κίνδυνος για τον αιτούντα ή επείγουσα περίπτωση. Εφόσον δηλαδή, δεν εκδοθεί άμεσα μια απόφαση ασφαλιστικών μέτρων υπέρ του, ο αιτών καλείται να αποδείξει ότι θα υποστεί ανεπανόρθωτη ή δύσκολα επανορθώσιμη βλάβη. Αυτές είναι σε γενικές γραμμές οι βασικές προϋποθέσεις για τα ασφαλιστικά μέτρα.

Τα πράγματα όμως αλλάζουν όταν ζητείται αποζημίωση λόγω κάποιας άδικης πράξης που τελέστηκε σε βάρος του θύματος. Εκεί, ο νόμος απαιτεί να αποδειχθεί πέραν πάσης αμφιβολίας ότι έχει τελεστεί άδικη πράξη (όπως η διάδοση ψευδών ισχυρισμών σε βάρος του θύματος) και όχι να θεωρείται απλώς ως πιθανό από το δικαστήριο. Αυτός είναι και ο λόγος που δεν μπορεί να ζητηθεί με αίτηση ασφαλιστικών μέτρων η καταβολή αποζημίωσης προς το θύμα, αφού κατά το στάδιο αυτό δεν έχει αποδειχθεί (ακόμη) ότι τελέστηκε συκοφαντική δυσφήμιση.

Είναι διαφορετική η περίπτωση, όπου με αίτηση ασφαλιστικών μέτρων το θύμα ζητά να αφαιρεθεί δημοσίευμα από μεγάλης κυκλοφορίας έντυπο, εφόσον οι πληροφορίες εντός του δημοσιεύματος θίγουν την προσωπικότητα του. Απαραίτητο είναι βέβαια, οι πληροφορίες που αναφέρει το δημοσίευμα να είναι ψευδείς και να προσβάλλουν βάναυσα την τιμή του θύματος. Το κατά πόσο υπήρχε γνώση του ιδιοκτήτη/συντάκτη του εντύπου σχετικά με το ψευδές των πληροφοριών εξαρτάται, όπως είπαμε, από τις περιστάσεις.

9.Ποια είναι η έννοια του ‘δικαιώματος στην προσωπικότητα’;

Το συγκεκριμένο δικαίωμα, στο οποίο γίνονται συχνά αναφορές από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, περιλαμβάνει ένα σύνολο αξιών που αφορούν το ίδιο το πρόσωπο. Πιο αναλυτικά, το δικαίωμα αναφέρεται στην σωματική ακεραιότητα και υγεία, στην τιμή και υπόληψη, στην ιδιωτική ζωή και το απόρρητο, στο δικαίωμα στην εικόνα, στην προστασία προσωπικών δεδομένων καθώς και στην πνευματική δημιουργία. Όλα τα παραπάνω αποτελούν εκφάνσεις της προσωπικότητας, η καθεμία από τις οποίες προστατεύεται αυτοτελώς.

Δεν απαιτείται δηλαδή το πρόσωπο να δέχεται προσβολή σε όλους τους παραπάνω τομείς συνολικά για να θεωρείται ότι προσβάλλεται η προσωπικότητα του. Αρκεί να προσβληθεί ακόμη και μια πτυχή της προσωπικότητας του, δηλαδή ένας από τους παραπάνω τομείς. Για παράδειγμα, αν προσβληθεί το δικαίωμα στην εικόνα του προσώπου, με την παράνομη βιντεοσκόπηση του τελευταίου και την χρήση της καταγραφής από τρίτους, τότε θεωρείται ότι προσβάλλεται συνολικά η προσωπικότητα του προσώπου που καταγράφηκε παράνομα.

Εφόσον υπάρχει προσβολή της προσωπικότητας, το πρόσωπο/θύμα της προσβολής δικαιούται από τον νόμο να ασκήσει αγωγή με αίτημα να αρθεί η προσβολή της προσωπικότητας του και να μην επαναληφθεί στο μέλλον (με κάποιον από τους τρόπους που αναφέραμε παραπάνω, εφόσον πρόκειται για συκοφαντικό δημοσίευμα). Στην αγωγή μπορεί να σωρευθεί και αίτημα αποζημίωσης λόγω ηθικής βλάβης εφόσον ληφθεί υπόψη η βαρύτητα της προσβολής και η επίδραση της στην προσωπικότητα του θύματος.

10.Πότε δημοσιεύεται η καταδικαστική απόφαση του ποινικού δικαστηρίου;

Μια ενδιαφέρουσα δυνατότητα που προβλέπει ο νόμος για το θύμα είναι, εφόσον η απόφαση του δικαστηρίου είναι καταδικαστική για τον δράστη του αδικήματος της συκοφαντικής δυσφήμισης, να δημοσιευθεί στον τύπο η καταδικαστική απόφαση. Η δημοσίευση αυτή γίνεται με αίτηση του θύματος στο δικαστήριο, εφόσον το θύμα έχει υποβάλλει έγκληση κατά την έναρξη της διαδικασίας, που αποτελεί και προϋπόθεση για να διωχθεί ποινικά ο δράστης.

Εάν το δικαστήριο δεχθεί την αίτηση του θύματος σχετικά με την δημοσίευση της καταδικαστική απόφασης, τότε στην ίδια την απόφαση ορίζεται ο τρόπος και η προθεσμία εντός της οποίας θα γίνει η δημοσίευση της απόφασης. Πλέον είναι αρκετά συχνό η απόφαση να δημοσιεύεται σε διαδικτυακούς τόπους και ιστοσελίδες, αφού έχουν την ίδια αν όχι περισσότερη δυναμική κοινού σε σχέση με τις έντυπες εφημερίδες. Το μέσο δημοσίευσης της απόφασης εξαρτάται και από την απήχηση που είχαν οι συκοφαντικοί ισχυρισμοί του δράστη.

Εφόσον διαταχθεί η δημοσίευση της καταδικαστικής απόφασης και ο δράστης δεν φροντίσει εντός της προθεσμίας που ορίστηκε για την παραπάνω δημοσίευση, τότε θα τιμωρηθεί από το δικαστήριο με φυλάκιση έως 1 έτος ή χρηματική ποινή. Φυσικά, εφόσον η συκοφαντική δυσφήμηση τελέστηκε με δημοσίευμα στο διαδίκτυο ή τον τύπο, η δικαστική απόφαση υποχρεωτικά δημοσιεύεται στα ίδια μέσα με αναφορά στα ουσιώδη στοιχεία του σκεπτικού και του διατακτικού της, προκειμένου κάθε ενδιαφερόμενος να λάβει γνώση.

 

Δίπλα στον πελάτη και τις ανάγκες του.

Αθηνά Κοντογιάννη-Δικηγόρος

Όσα αναφέρονται παραπάνω δεν αποτελούν νομικές συμβουλές και ουδεμία ευθύνη φέρεται για αυτές.Για περισσότερες πληροφορίες,επικοινωνήστε μαζί μας.