Σε μια εποχή όπου η κλιματική κρίση επιβάλλει την ενίσχυση της πρόληψης, ο νέος Νόμος 5281/2026 αναμορφώνει ριζικά το πλαίσιο προστασίας από τις δασικές πυρκαγιές, θέτοντας τους πολίτες προ των ευθυνών τους. Η υποχρέωση καθαρισμού των οικοπέδων παύει να είναι μια απλή εργασία ρουτίνας και μετατρέπεται σε μια σύνθετη διοικητική διαδικασία, άρρηκτα συνδεδεμένη με το νεοσύστατο Εθνικό Μητρώο Τήρησης Μέτρων Προληπτικής Πυροπροστασίας. Οι ιδιοκτήτες καλούνται πλέον να δηλώσουν ψηφιακά τις ενέργειές τους έως τις 15 Ιουνίου, αντιμετωπίζοντας αυστηρές κυρώσεις και υψηλά πρόστιμα σε περίπτωση παράλειψης ή ψευδούς δήλωσης. Η νέα νομοθεσία εισάγει τον αυτεπάγγελτο καθαρισμό από τους Δήμους και αυστηροποιεί τους ελεγκτικούς μηχανισμούς, καθιστώντας την έγκαιρη και ορθή ενημέρωση επιβεβλημένη για κάθε ιδιοκτήτη ακινήτου.

1.Ποιες είναι οι βασικές υποχρεώσεις των ιδιοκτητών οικοπέδων σύμφωνα με τον νέο νόμο;

Ο Νόμος 5281/2026 θέτει ως προτεραιότητα την ενεργή συμμετοχή των πολιτών στην πρόληψη των πυρκαγιών μέσω του καθαρισμού των ιδιοκτησιών τους. Οι ιδιοκτήτες, επικαρπωτές ή μισθωτές οικοπεδικών και λοιπών ακάλυπτων χώρων οφείλουν να προβαίνουν στον πλήρη καθαρισμό τους, απομακρύνοντας κάθε είδους καύσιμη ύλη που θα μπορούσε να διευκολύνει την εξάπλωση φωτιάς.

Η υποχρέωση αυτή δεν περιορίζεται μόνο στην κοπή χόρτων, αλλά περιλαμβάνει τον καθαρισμό από ξερά κλαδιά, σκουπίδια και άλλα εύφλεκτα υλικά. Ο νόμος επιδιώκει τη δημιουργία μιας “αμυντικής” ζώνης γύρω από τις κατοικημένες περιοχές, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των υποδομών απέναντι σε φυσικές καταστροφές.Επιπλέον, οι πολίτες έχουν πλέον την υποχρέωση να τεκμηριώνουν τη συμμόρφωσή τους μέσω ψηφιακών πλατφορμών. 

Σε περίπτωση συνιδιοκτησίας, η ευθύνη επιμερίζεται σε όλους τους συνδικαιούχους, γεγονός που απαιτεί συνεννόηση για την έγκαιρη υλοποίηση των εργασιών. Η παράλειψη καθαρισμού από έναν εκ των συνιδιοκτητών δεν απαλλάσσει τους υπόλοιπους από τις πιθανές συνέπειες του νόμου.Ωστόσο, ο κάθε συνιδιοκτήτης του ακινήτου μπορεί μόνος του ακόμη και χωρίς την σύμπραξη των άλλων, να προβεί στον καθαρισμό του οικοπέδου καθώς και την συντήρηση του στην συνέχεια.

2.Ποια είναι η διαδικασία και η προθεσμία για την υποβολή της δήλωσης καθαρισμού;

Σύμφωνα με τις προβλέψεις του νόμου, η υποβολή της υπεύθυνης δήλωσης καθαρισμού αποτελεί ετήσια υποχρέωση. Οι υπόχρεοι πρέπει να εισέρχονται στην ειδική πλατφόρμα και να δηλώνουν υπεύθυνα ότι έχουν εκπληρώσει τις υποχρεώσεις πυροπροστασίας για το τρέχον έτος.Η καταληκτική ημερομηνία για την υποβολή αυτής της δήλωσης είναι η 15η Ιουνίου κάθε έτους.

Πρόκειται για μια κρίσιμη προθεσμία, καθώς η παρέλευσή της ενεργοποιεί αυτομάτως τις διαδικασίες ελέγχου και την πιθανότητα επιβολής προστίμων από τις αρμόδιες αρχές.Η διαδικασία υποβολής είναι πλέον πλήρως ψηφιοποιημένη, στοχεύοντας στην απλούστευση της επικοινωνίας μεταξύ πολίτη και κράτους. Ο ιδιοκτήτης βεβαιώνει ότι το οικόπεδό του είναι καθαρό, παρέχοντας τα απαραίτητα στοιχεία ταυτοποίησης του ακινήτου που τηρούνται στο εθνικό μητρώο.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η δήλωση έχει ισχύ υπεύθυνης δήλωσης του ν. 1599/1986. Αυτό σημαίνει ότι τυχόν ψευδής δήλωση σχετικά με την κατάσταση του οικοπέδου μπορεί να επιφέρει, πέρα από τα διοικητικά πρόστιμα, και ποινικές κυρώσεις για τον δηλούντα.Σε περίπτωση που οι εργασίες καθαρισμού επαναληφθούν λόγω νέας βλάστησης κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, δεν απαιτείται νέα δήλωση, αρκεί να έχει γίνει η αρχική.

3.Τι είναι το Εθνικό Μητρώο Τήρησης Μέτρων Προληπτικής Πυροπροστασίας Ιδιοκτησιών;

Το Εθνικό Μητρώο αποτελεί το νέο κεντρικό εργαλείο του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας για την παρακολούθηση των μέτρων πρόληψης. Πρόκειται για μια ψηφιακή βάση δεδομένων όπου καταγράφονται οι υπόχρεοι και οι δηλώσεις καθαρισμού των οικοπέδων τους.Ο κύριος σκοπός της σύστασης αυτού του Μητρώου είναι η δημιουργία ενός διαφανούς και ελεγχόμενου συστήματος λογοδοσίας.

Μέσω αυτού, οι αρχές μπορούν να γνωρίζουν ανά πάσα στιγμή ποια οικόπεδα έχουν δηλωθεί ως καθαρισμένα και ποια παραμένουν σε επικίνδυνη κατάσταση για την πυρασφάλεια.Το Μητρώο διαλειτουργεί με άλλες κρατικές βάσεις δεδομένων, επιτρέποντας την αυτόματη διασταύρωση στοιχείων ιδιοκτησίας και γεωγραφικών δεδομένων. Αυτό καθιστά τον εντοπισμό των αμελών ιδιοκτητών ταχύτερο και ακριβέστερο, μειώνοντας τη γραφειοκρατία των χειροκίνητων ελέγχων.

Επιπλέον, το σύστημα αυτό επιτρέπει στους Δήμους και την Πυροσβεστική να ιεραρχούν τους ελέγχους τους, εστιάζοντας σε περιοχές με χαμηλά ποσοστά δηλώσεων ή σε σημεία που έχουν χαρακτηριστεί ως υψηλού κινδύνου στον Εθνικό Χάρτη Εκτίμησης Κινδύνου. Η σωστή εγγραφή και δήλωση στο Μητρώο αποτελεί την καλύτερη απόδειξη συμμόρφωσης σε περίπτωση μελλοντικού ελέγχου ή καταγγελίας.

4.Πώς διενεργούνται οι έλεγχοι για τον καθαρισμό των οικοπέδων;

Ο έλεγχος της συμμόρφωσης των ιδιοκτητών ακολουθεί δύο βασικές οδούς: τους δειγματοληπτικούς ελέγχους και τους ελέγχους κατόπιν καταγγελίας. Οι Δήμοι έχουν την υποχρέωση να διενεργούν ετησίως ελέγχους επί του συνολικού αριθμού των δηλώσεων που έχουν υποβληθεί στην περιφέρειά τους.Ειδικότερα, τα αρμόδια όργανα των Δήμων επισκέπτονται οικόπεδα για να διαπιστώσουν αν το περιεχόμενο της δήλωσης ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Οι έλεγχοι αυτοί είναι δειγματοληπτικοί, αλλά η ένταση και η συχνότητά τους αυξάνονται σε περιοχές υψηλής επικινδυνότητας.Παράλληλα, το Πυροσβεστικό Σώμα (Π.Σ.) παρεμβαίνει όταν υπάρχουν συγκεκριμένες καταγγελίες. Μέσω μιας νέας ψηφιακής υπηρεσίας καταγγελιών, οποιοσδήποτε πολίτης μπορεί να αναφέρει ένα ακαθάριστο οικόπεδο που εγκυμονεί κινδύνους για τη γειτονιά του.

Κατά τον έλεγχο, οι επιθεωρητές εξετάζουν αν έχουν απομακρυνθεί τα ξερά χόρτα, τα κλαδιά και τυχόν απορρίμματα. Επίσης, ελέγχεται η απόσταση της βλάστησης από κτίσματα, σύμφωνα με τις ειδικές προδιαγραφές που ορίζουν οι πυροσβεστικές διατάξεις.Εάν κατά τον έλεγχο διαπιστωθεί παράβαση, συντάσσεται σχετική έκθεση και ξεκινά η διαδικασία επιβολής των προβλεπόμενων διοικητικών κυρώσεων.

5.Τι συμβαίνει εάν ένας ιδιοκτήτης αμελήσει να υποβάλει τη σχετική δήλωση;

Η μη υποβολή της υπεύθυνης δήλωσης έως τις 15 Ιουνίου έχει άμεσες και σημαντικές έννομες συνέπειες. Πρώτον, ο νόμος θεωρεί ότι η παράλειψη αυτή αποτελεί τεκμήριο μη καθαρισμού του οικοπέδου, θέτοντας τον ιδιοκτήτη στο στόχαστρο των ελεγκτικών μηχανισμών.Μια πολύ σημαντική διάταξη προβλέπει ότι, σε περίπτωση άπρακτης παρέλευσης της προθεσμίας, τεκμαίρεται η συναίνεση του ιδιοκτήτη στη διενέργεια καθαρισμού από τον Δήμο.

Αυτό επιτρέπει στις δημοτικές υπηρεσίες να εισέλθουν στον χώρο και να προχωρήσουν στις απαραίτητες εργασίες αυτεπάγγελτα.Ωστόσο, αυτή η “διευκόλυνση” από τον Δήμο δεν είναι δωρεάν. Ο ιδιοκτήτης θα κληθεί να καταβάλει το κόστος του καθαρισμού, το οποίο συχνά είναι υψηλότερο από την τιμή της αγοράς, καθώς και το προβλεπόμενο διοικητικό πρόστιμο για τη μη υποβολή της δήλωσης.

Επιπλέον, η απουσία δήλωσης στο Μητρώο αυξάνει την πιθανότητα διενέργειας επιτόπιου ελέγχου από την Πυροσβεστική Υπηρεσία. Οι “ανώνυμες” ή μη δηλωμένες ιδιοκτησίες εμφανίζονται ως κενά στο σύστημα πρόληψης, προκαλώντας την άμεση αντίδραση των αρχών.Νομικά, η παράλειψη δήλωσης μπορεί να περιπλέξει την κατάσταση του ιδιοκτήτη σε περίπτωση που ξεσπάσει πυρκαγιά και το οικόπεδό του θεωρηθεί εστία ή δίοδος εξάπλωσης.

6.Ποιες είναι οι κυρώσεις και τα πρόστιμα για τη μη συμμόρφωση;

Ο Ν. 5281/2026 εισάγει ένα αυστηρό πλαίσιο προστίμων που στοχεύει στην αποτροπή της αμέλειας. Για τη μη υποβολή της ετήσιας δήλωσης καθαρισμού στο Μητρώο, προβλέπονται συγκεκριμένα διοικητικά πρόστιμα που επιβάλλονται είτε από τον Δήμο είτε από το Πυροσβεστικό Σώμα.Σε γενικότερο πλαίσιο, οι παραβάσεις της νομοθεσίας πυροπροστασίας τιμωρούνται με πρόστιμα που ξεκινούν από τα 500 ευρώ και μπορούν να φτάσουν έως και τις 50.000 ευρώ.

Το τελικό ποσό εξαρτάται από τη σοβαρότητα της παράβασης και την επικινδυνότητα του χώρου.Για τον προσδιορισμό του προστίμου λαμβάνονται υπόψη κριτήρια όπως το μέγεθος του οικοπέδου, ο βαθμός υπαιτιότητας του ιδιοκτήτη και η εγγενής επικινδυνότητα της περιοχής. Επίσης, η άμεση συμμόρφωση μετά τον έλεγχο μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να λειτουργήσει ελαφρυντικά.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται σε περιπτώσεις υποτροπής. Εάν ένας ιδιοκτήτης βρεθεί ξανά εκτός νόμου εντός σύντομου χρονικού διαστήματος, τα πρόστιμα διπλασιάζονται ή αυξάνονται κλιμακωτά, καθώς η αμέλεια πλέον θεωρείται συστηματική και επικίνδυνη για το δημόσιο συμφέρον.Εκτός από τα διοικητικά πρόστιμα, ο ιδιοκτήτης επιβαρύνεται και με τη δαπάνη του καθαρισμού εάν αυτός γίνει από τον Δήμο.

7.Ποιος είναι ο ρόλος των Δήμων στη διαδικασία;

Οι Δήμοι αποτελούν τον βασικό πυλώνα εφαρμογής του νέου συστήματος σε τοπικό επίπεδο. Έχουν την ευθύνη για την ενημέρωση των δημοτών, τη διενέργεια των δειγματοληπτικών ελέγχων και την επιβολή των προστίμων σε περιπτώσεις μη υποβολής δηλώσεων.Επιπλέον, οι Δήμοι είναι αρμόδιοι για τον αυτεπάγγελτο καθαρισμό των οικοπέδων όταν οι ιδιοκτήτες αμελούν να το πράξουν.

Για τον σκοπό αυτό, ο νόμος προβλέπει την ενίσχυση των Δήμων με μηχανήματα έργου και προσωπικό, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις αυξημένες ανάγκες.Ένας νέος ρόλος των Δήμων είναι η κατάρτιση Τοπικών Σχεδίων Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών. Στα σχέδια αυτά περιλαμβάνονται πλέον ειδικές προβλέψεις για την προληπτική απομάκρυνση πολιτών και ζώων, καθώς και ο καθορισμός σημείων συγκέντρωσης σε περίπτωση κινδύνου.

Οι Δήμοι οφείλουν επίσης να διατηρούν μητρώα διαθέσιμων μηχανημάτων και χειριστών που μπορούν να επιστρατευτούν σε καταστάσεις κρίσης. Αυτό διασφαλίζει ότι, αν μια περιοχή κινδυνεύσει, θα υπάρχουν άμεσα διαθέσιμα μέσα για τη δημιουργία αντιπυρικών ζωνών.Μέσω των Αυτοτελών Τμημάτων Πολιτικής Προστασίας, παρέχονται οδηγίες στους ιδιοκτήτες για τον σωστό τρόπο καθαρισμού και την ορθή χρήση της ψηφιακής πλατφόρμας.

8.Πώς λειτουργεί η ψηφιακή υπηρεσία καταγγελιών;

Ο Νόμος 5281/2026 ενθαρρύνει την κοινωνική επαγρύπνηση μέσω μιας σύγχρονης ψηφιακής υπηρεσίας καταγγελιών. Κάθε πολίτης που διαπιστώνει ότι ένα γειτονικό οικόπεδο είναι ακαθάριστο και επικίνδυνο, μπορεί να υποβάλει επώνυμη αναφορά μέσω του Μητρώου.Η καταγγελία εισάγεται στο σύστημα και δρομολογείται αυτόματα προς τα αρμόδια όργανα του Πυροσβεστικού Σώματος ή του οικείου Δήμου.

Οι αρχές έχουν την υποχρέωση να διερευνήσουν την αναφορά και να διενεργήσουν επιτόπιο έλεγχο στην ιδιοκτησία που καταγγέλθηκε.Η ψηφιακή πλατφόρμα εξασφαλίζει τη διαφάνεια της διαδικασίας, καθώς η εξέλιξη κάθε καταγγελίας παρακολουθείται κεντρικά. Έτσι, αποφεύγονται περιπτώσεις όπου αναφορές πολιτών “ξεχνιούνταν” στα συρτάρια των υπηρεσιών, ενισχύοντας την αίσθηση ασφάλειας των κατοίκων.

Είναι σημαντικό οι καταγγελίες να είναι βάσιμες και να περιγράφουν με ακρίβεια την κατάσταση. Οι αρχές χρησιμοποιούν τα στοιχεία αυτά για να ιεραρχήσουν τις παρεμβάσεις τους, δίνοντας προτεραιότητα σε οικόπεδα που βρίσκονται κοντά σε δάση ή πυκνοκατοικημένες περιοχές.Σκοπός δεν είναι η δημιουργία γειτονικών διενέξεων, αλλά η συλλογική προστασία της ζωής και των περιουσιών από τον κίνδυνο της πυρκαγιάς.

9.Τι προβλέπεται για τον αυτεπάγγελτο καθαρισμό από τον Δήμο;

Ο αυτεπάγγελτος καθαρισμός είναι η “έσχατη λύση” που διαθέτει ο Δήμος για να διασφαλίσει τη δημόσια υγεία και ασφάλεια. Ενεργοποιείται όταν ο ιδιοκτήτης είτε δεν υπέβαλε δήλωση είτε, παρά την υποβολή, ο έλεγχος έδειξε ότι το οικόπεδο παραμένει ακαθάριστο.Με τη νέα νομοθεσία, οι διαδικασίες εισόδου σε ιδιωτικούς χώρους για καθαρισμό έχουν απλοποιηθεί.

Ο Δήμος δεν χρειάζεται πλέον μακροχρόνιες δικαστικές εντολές, καθώς η προστασία του κοινωνικού συνόλου από τον κίνδυνο πυρκαγιάς θεωρείται υπέρτερο έννομο αγαθό.Τα συνεργεία του Δήμου ή συμβεβλημένοι εργολάβοι προβαίνουν στις απαραίτητες εργασίες, όπως κοπή χόρτων και απομάκρυνση εύφλεκτων υλικών. Η διαδικασία αυτή καταγράφεται και τεκμηριώνεται, ώστε να δικαιολογηθεί στη συνέχεια η χρέωση των εξόδων στον ιδιοκτήτη.

Το κόστος του καθαρισμού υπολογίζεται βάσει προκαθορισμένων τιμών ανά τετραγωνικό μέτρο και περιλαμβάνει και τα έξοδα μεταφοράς των απορριμμάτων. Αυτά τα ποσά βεβαιώνονται ως δημόσιο έσοδο και η μη καταβολή τους μπορεί να οδηγήσει σε δέσμευση φορολογικής ενημερότητας.Για τους ιδιοκτήτες, ο αυτεπάγγελτος καθαρισμός είναι η πιο ασύμφορη επιλογή.

10.Αν το οικόπεδο είναι αγνώστου ιδιοκτήτη αλλάζει η κατάσταση;

Επειδή αρκετοί είναι οι ιδιοκτήτες που έχουν αμελήσει να δηλώσουν την ιδιοκτησία του οικοπέδου/ακινήτου τους στο Κτηματολόγιο, οι ρυθμίσεις του νόμου διαφοροποιούνται σε αυτό το σημείο. Κι αυτό γίνεται για να προστατευθεί ο ιδιοκτήτης που μπορεί ακομή και να αγνοούσε ότι είναι ιδιοκτήτης οικοπέδου (όπως για παράδειγμα όταν γίνεται κληρονόμος του ακινήτου επειδή παρέλειψε να αποποιηθεί την κληρονομία εντός της νόμιμης προθεσμίας).

Πιο συγκεκριμένα, σε περίπτωση που ο Δήμος διενεργήσει έλεγχο στο ακίνητο/οικόπεδο και διαπιστώσει ότι αυτό είναι ακαθάριστο, οφείλει να επιβάλλει πρόστιμο σε βάρος του ιδιοκτήτη, όπως είδαμε παραπάνω. Ωστόσο, σε περίπτωση που δεν μπορεί να βρεθεί ο νόμιμος ιδιοκτήτης του ακινήτου, τότε ο Δήμος οφείλει να καθαρίσει το οικόπεδο/ακίνητο, ειδικά αν πρόκειται για επείγουσα περίπτωση λόγω κινδύνου πυρκαγιάς, και να μην επιβάλλει πρόστιμο κατά του ιδιοκτήτη, αφού αυτός αγνοείται. Δεν αποκλείεται όμως να επιβληθεί πρόστιμο κατά άλλου νομέα του ακινήτου, όπως του μισθωτή/υπομισθωτή ή και κατά του επικαρπωτή, αν τα στοιχεία των παραπάνω προσώπων είναι εμφανή από τα δημόσια βιβλία (Υποθηκοφυλακεία/Κτηματολόγια).

Πέρα όμως από την επιβολή προστίμου για μη καθαρισμό του οικοπέδου, το να μην βρίσκεται ο νόμιμος ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου έχει και μια άλλη συνέπεια. Αν στην περιοχή όπου ανήκει το οικόπεδο έχει επεκταθεί το Κτηματολόγιο, κι ο πραγματικός ιδιοκτήτης έχει παραλείψει να δηλώσει την ιδιοκτησία του στο Κτηματολόγιο, τότε αφού περάσουν οι νόμιμες προθεσμίες, το ακίνητο θεωρείται ότι ανήκει στο Δημόσιο. Αυτό έχει σημασία καθώς κι αν ακόμη το ακίνητο δεν ανήκει στο Δημόσιο, ο ιδιοκτήτης δεν μπορεί να το αμφισβητήσει πλέον, και μπορεί να περιοριστεί σε αγωγή αποζημίωσης κατά του Δημοσίου ή κατά εκείνου που τον εμπόδισε να δηλώσει την ιδιοκτησία του επί του ακινήτου κατά την εφαρμογή του Κτηματολογίου.

Δίπλα στον πελάτη και τις ανάγκες του.

Αθηνά Κοντογιάννη-Δικηγόρος

Όσα αναφέρονται παραπάνω δεν αποτελούν νομικές συμβουλές και ουδεμία ευθύνη φέρεται για αυτές.Για περισσότερες πληροφορίες,επικοινωνήστε μαζί μας.